خداى تعالى او را با جسد و روحش تا طور سينا برد ، و در قرآن در خصوص آن فرموده : « وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ - تو در جانب طور نبودى » ، و نيز ابراهيم را تا آسمان دنيا برده در قرآن فرموده « وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ . . . - اينچنين به ابراهيم نشان داديم . . . » ، و عيسى را تا آسمان چهارم برده در قرآن فرموده : « وَرَفَعْناه مَكاناً عَلِيًّا - او را تا جايى بلند عروج داديم » و در باره رسول خدا ( ص ) فرموده : « فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ - پس تا اندازه قاب دو قوس رسيد » و معلوم است كه اين بخاطر علو همت آن حضرت بود ، اين بود گفتار صاحب مناقب « 1 » . ولى آنچه سزاوار است در اين خصوص گفته شود اين است كه اصل « اسراء » و « معراج » از مسائلى است كه هيچ راهى به انكار آن نيست چون قرآن در باره آن به تفصيل بيان كرده ، و اخبار متواتر ، از رسول خدا ( ص ) و امامان اهل بيت بر طبق آن رسيده است . و اما در باره چگونگى جزئيات آن ، ظاهر آيه و روايات محفوف به قرائنى است كه آيه را داراى ظهور نسبت به آن جزئيات مىكنند . ظهورى كه به هيچ وجه قابل دفع نيست ، و با در نظر داشتن آن قرائن از آيه و روايات چنين استفاده مىشود كه آن جناب با روح و جسدش از مسجد الحرام تا مسجد اقصى رفته ، و اما عروجش به آسمانها ، از ظاهر آيات سوره نجم كه به زودى انشاء اللَّه به تفسيرش خواهيم رسيد و صريح روايات بسيار زيادى كه بر مىآيد كه اين عروج واقع شده و به هيچ وجه نمىتوان آن را انكار نمود ، چيزى كه هست ممكن است بگوئيم كه اين عروج با روح مقدسش بوده است . و ليكن نه آن طور كه قائلين به معراج روحانى معتقدند كه به صورت رؤياى صادقه بوده است ، چه اگر صرف رؤيا مىبود ديگر جا نداشت آيات قرآنى اينقدر در باره آن اهميت داده و سخن بگويد ، و در مقام اثبات كرامت در باره آن جناب برآيد . و همچنين ديگر جا نداشت قريش وقتى كه آن جناب قصه را بر ايشان نقل كرد آن طور به شدت انكار نمايند و نيز مشاهداتى كه آن جناب در بين راه ديده و نقل فرموده با رؤيا بودن معراج نمىسازد ، و معناى معقولى برايش تصور نمىشود . بلكه مقصود از روحانى بودن آن اين است كه روح مقدس آن جناب به ما وراى اين عالم مادى يعنى آنجايى كه ملائكه مكرمين منزل دارند و اعمال بندگان بدانجا منتهى و اقدار از آنجا صادر مىشود عروج نموده و آن آيات كبراى پروردگارش را مشاهده و حقايق اشياء و نتايج اعمال برايش مجسم شده ، ارواح انبياى عظام را ملاقات و با آنان گفتگو كرده است ،

--> ( 1 ) مناقب ، ج 1 ، ص 177 .